Lista substancji bazy IRIS   Pełny opis substancji     Krótki opis

Słownik terminów bazy IRIS 

Słownik  zawiera definicje  terminów często występujących  w bazie IRIS. Przeznaczeniem słownika  jest  pomoc w zrozumieniu terminów. EPA w dziedzinie oszacowania   ryzyka i reagowania na określone dawki substancji toksycznej  (dawka-reakcja). Są to uproszczone, ale użyteczne definicje dla użytkowników, którzy posiadają już znajomość  zagadnień w zakresie zdrowia  i oszacowania ryzyka.  

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

A

Acute Exposure: Narażenie ostre: Jedna dawka lub wielokrotne dawki  substancji chemicznej, podczas krótkotrwałego kontaktu z nią (czas krótszy od lub równy 24 godziny).

Acute Toxicity: Ostra  toksyczność: Jakiekolwiek toksyczne skutki wywołane w krótkim okresie czasu  narażenia, zwykle od 24 do 96 godzin.

Additional Risk (Added, Atributable Risk or Risk Difference): Dodatkowe ryzyko (dodane, przypisane ryzyko lub róznica ryzyka): Obliczona różnica w  ryzyku określonego stanu pomiędzy tymi którzy są narażeni a tymi którzy nie są narażeni. Wartość ta jest wyprowadzona  przez odjęcie wielkości  ( zwykle zachorowalności  lub umieralności) przypadków chorobowych wśród osób  nienarażonych (P_u) od odpowiednich wielkości wśród osób narażonych  (P_e), np.: AR= P_e-P_u. Wartość AR  jest bezwzględną miarą nadmiarowego ryzyka przypisanego narażeniu.

Adverse Effect: Szkodliwe efekty: Zmiany biochemiczne , osłabienie funkcjonalności organizmu  lub   zmiany patologiczne, które wywierają wpływ na  funkcjonowanie/wydajność całego organizmu lub  zmniejszają zdolność organizmu do reagowania na dodatkowe wyzwania środowiskowe.

Aerodynamic Diameter: Średnica aerodynamiczna: Średnica kuli o  jednostkowej gęstości, której aerodynamiczne własności są identyczne jak rozważanej cząsteczki o nieregularnym kształcie; wyrażenie aerodynamicznego zachowania się cząsteczki o nieregularnym kształcie poprzez średnicę wyidealizowanej cząsteczki.  Cząsteczki mające  takie same aerodynamiczne własności mogą mieć różne wymiary i kształty.

Aerosol: Aerozol: Zawiesina cząsteczek cieczy lub ciała stałego w powietrzu.

Anecdotal data: Dane anegdotyczne: Dane bazujące raczej na opisie indywidualnych przypadków, niż na wynikach kontrolowanych badań.

Average Daily Dose (ADD): Średnia dawka dzienna : Wielkość dawki uśredniona  przez czas określonej drogi narażenia wyrażona jako dzienna dawka na jednostkę ciężaru ciała. Średnia dawka dzienna jest zwykle wyrażona w jednostkach mg/kg-dzień lub innych jednostkach masy-czasu.         

B

Background Levels: Poziom tła: Mogą występować dwa rodzaje tła środowiska  dla substancji chemicznych: (a) tło naturalnie: Stężenie substancji obecnych w środowisku powstałe bez  udziału działań ludzkich, (b) tło antropogeniczne: Stężenie substancji obecnych w środowisku w wyniku  różnorodnych działań ludzkich (np.: różne gałęzie przemysłu).

Benchmark Response (BMD) or Concentration (BMC): Dawka wyznaczająca (BMD) lub stężenie wyznaczające (BMC): Statystyczna dolna granica ufności dla dawek, które powodują  określone z góry zmiany w wielkości  niekorzystnego działania (nazywanego odpowiedzią wyznaczającą BMR ),  z odniesieniem do tła.

Benchmark Response (BMR): Odpowiedź wyznaczająca (BMR): Szkodliwy skutek, użyty do zdefiniowania odpowiedzi wyznaczającej, na podstawie której  może być  określona  dawka referencyjna lub stężenie  referencyjne RfD. Zmiany w prędkości reakcji w zakresie tła odpowiedzi wyznaczającej  zazwyczaj są 5-10%. Jest to typowa  granica odpowiedzi obserwowanych w dobrze przeprowadzonych doświadczeniach z udziałem  zwierząt.

Benign tumor: Nowotwór łagodny: Nowotwór, który nie wykazuje tendencji do wtórnych przerzutów, ale może uszkadzać normalne  biologiczne  funkcje organizmu  a w późniejszym czasie może przekształcić się  w nowotwór złośliwy. 

Bioassay: Pomiar aktywności biologicznej: Pomiar dla wyznaczenia siły działania (lub stężenia) substancji chemicznej, która powoduje biologiczne zmiany w organizmach zwierząt doświadczalnych.

Bioavaliability: Przyswajalność: Stopień przy którym substancja staje się przyswajalna przez docelową tkankę,  po podaniu  lub narażeniu..

Biologically Based Dose Response (BBDR) model: Model biologicznej odpowiedzi  na określoną dawkę:  Predykcyjne narzędzie, używane do oszacowania potencjalnego ryzyka zdrowia ludzkiego, poprzez opis i ilościowe określenie kluczowych kroków w reakcji:  komórek, tkanek i organizmu ,jako wyniku narażenia na  substancje chemiczne. 

Blood-to-air Partition Coefficient: Współczynnik podziału krew-powietrze:   Iloraz stężenia substancji chemicznej  we  krwi i w powietrzu w stanie równowagi .

C

Cancer: Nowotwór: Choroba dziedziczna, somatyczne mutacje  objawiające się nienormalnym, niekontrolowanym rozwojem, rozrostem i różnicowaniem komórek.  

Carcinogen: Substancja rakotwórcza: Środek mogący wywołać nowotwór. 

Carcinogenesis: Kancerogeneza: Proces przekształcania sie komórek prawidłowych w komórki nowotworowe wraz z  ich rozrostem, prowadzącym do nowotworu.

Case-control study: Badanie kliniczno-kontrolne:  Badania epidemiologiczne  rozróżniające  grupy z przypadkami chorobowymi  od tych bez przypadków zachorowań (controls). Grupy są  porównywane w odniesieniu  do historii narażenia, w celu stwierdzenia czy różnią się w proporcji  narażeń na chemikalia, objętych badaniami. 

Chronic Effect: Efekt przewlekły: Efekt, który następuje jako wynik  powtarzającego się lub długoterminowego (przewlekłego) narażenia.

Chronic Exposure: Narażenie chroniczne: Wielokrotne ekspozycje następujące przez  długi okres czasu lub przez znaczny okres życia człowieka lub zwierzęcia. 

Chronic Study: Badanie przewlekłe: Badanie toksyczności w celu pomiaru toksycznych skutków przewlekłego narażenia  na chemikalia. 

Chronic Toxicity: Toksyczność przewlekła: Miara zdolności substancji chemicznej do powodowania niekorzystnych skutków zdrowotnych człowieka jako wyniku przewlekłego narażenia. 

Co-carcinogen: Kokancerogen: Czynnik chemiczny, fizyczny lub biologiczny nie działający rakotwórczo, ale nasilający działanie kancerogenu.

Cohort Study (or Prospective Study): Badanie kohortowe  (lub Badania dotyczące spodziewanych skutków): Badania epidemologiczne porównujące  kohortę  narażonych do kohorty  nienarażonych.  Te dwie kohorty są następnie poddawane obserwacji przez pewien okres czasu,  w celu określenia  różnicy prędkości przyrostu przypadków chorobowych pomiędzy narażonymi podmiotami.

Confounder (or Confounding Factor): Czynnik zakłócający (lub wskaźnik zakłócający): Warunek lub zmienna, która jest zarówno wskaźnikiem ryzyka  dla przypadków chorobowych   jak również związana jest  z narażeniem grupy/jednostki.  Ten związek pomiędzy narażeniem podmiotów  a wskaźnikiem ryzyka , może błędnie wskazywać , że  narażenie podmiotów jest związane z przypadkami choróbowymi.

Control Group (or Reference Group): Grupa kontrolna (lub grupa referencyjna): Grupa używana jako linia odniesienia dla porównań w badaniach epidemiologicznych lub badaniach laboratoryjnych. Grupa ta jest wydzielona, ponieważ albo  nie zawiera  przypadków chorobowych wśród jednostek (grupa kliniczo kontrolna) albo nie jest narażona  na badany czynnik  (badania kohortowe).

Critical Concentration: Stężenie krytyczne:  Stężenie substancji chemicznej  w otoczeniu, wyrażone w jednostkach - µg/m³ i używane do wyznaczania inhalacynego stężenia referencyjnego RfC. To stężenie jest stężeniem NOAEL (Human Equivalent Concentration (HEC), równoważnym dla ludzi, odpowiednio dopasowanym w oparciu o dane z badań głównych.  

Critical Effect: Efekt krytyczny:  Pierwszy szkodliwy skutek lub jego znany prekursor, który "przechodzi" do coraz bardziej szkodliwej  formy wraz  ze wzrostem wielkości dawki czynnika chemicznego. 

Critical Study: Badanie krytyczne: Badanie, które  przyczynia się znacząco do jakościowego i ilościowego oszacowania ryzyka. Nazywane także badaniem głównym.  

D

Developmental Toxicity:Toksyczność rozwojowa:  Szkodliwe skutki zaobserwowane w rozwijającym się organizmie, które mogą wynikać z narażenia przed  zapłodnieniem (któregokolwiek z rodziców), podczas prenatalnego i pourodzeniowego rozwoju, aż do okresu dojrzewania płciowego. Główne objawy toksyczności rozwojowej to:  śmierć rozwijającego się  organizmu,  anormalność strukturalna,  zmienny rozwój i  wady/braki funkcjonalne/czynnościowe.

Dose-Response Assessment: Oszacowanie dawka-odpowiedź: Wyznaczanie  wzajemnego stosunku pomiędzy  wielkością podawanej, zastosowanej lub wewnętrznej dawki a charakterystycznym, biologicznym rodzajem odpowiedzi. Odpowiedź  może być wyrażona jako zmierzona lub zaobserwowana zachorowalność,  wyrażona procentowo wartość   w narażonych grupach (lub populacjach), lub jako prawdopodobieństwo wystąpienia  określonych zjawisk wśród narażonych populacji.

Dose-Response Relationship: Zależność dawka-odpowiedź: Zależność pomiędzy ujętym ilościowo narażeniem (dawka), a ilością podmiotów wykazujących charakterystyczne, biologiczne zmiany (odpowiedź). 

E

Effective Dose (ED₁₀): Skuteczna dawka (ED₁₀): Dawka odpowiadająca 10% wzrostowi szkodliwych skutków skutków w stosunku do odpowiedzi kontrolowanej.

Endpoint: Parametr docelowy: Dostrzegalne lub możliwe do zmierzenia biologiczne zdarzenie lub stężenie substancji chemicznej (np.: metaboliczne stężenie w docelowej tkance) użyte jako wskaźnik skutków narażenia na  substancję chemiczną.

Epidemiology: Epidemiologia: Badanie charakterystycznych przypadków chorobowych wśród populacji ludzi.  

Estimated Exposure Dose (EED): Oszacowana dawka narażenia (EED): Zmierzona lub obliczona wielkość dawki przy której istnieje możliwość narażenia  ludzi  wziąwszy pod uwagę wszystkie źródła i drogi narażenia.

Excess Lifetime Risk: Przyrost ryzyka w okresie życia: Dodatkowe lub nadzwyczajne ryzyko rozwoju nowotworu  w wyniku narażenia na substancję chemiczną przez cały okres życia jednostki. 

Exposure: Narażenie: Kontakt pomiędzy chemicznym, fizycznym lub biologicznym środkiem, ujętym ilościowo a  zewnętrzną granicą organizmu (skóra, płuca, przewód pokarmowy). 

Exposure Assessment: Szacowanie narażenia: Oszacowanie i identyfikacja  narażonych na czynnik toksyczny populacji ludzi, opisująca  skład,  rozmiar jak również rodzaj, wielkość, częstotliwość, drogi i czas trwania narażenia.    

Extra Risk (ER): Dodatkowe ryzyko (ER):   Obliczanie ryzyka szkodliwych skutków, które uwzględnia częstość zdarzeń tła, powodujących te same skutki, poprzez szacowanie ryzyka związanego z dawką d, tylko wśród części populacji, która przypuszczalnie nie zareaguje na wtórne przyczyny związane z tłem ER = [P(d)-P(0)/1-P(0)]. Na przykład, jeżeli wartość tła (P(0)) = 0.8  i stopień odpowiedzi na dawkę P(d) = 0.9, wtedy ER = (0.9 - 0.8)/(1-0.8) = 0.1/0.2 = 0.5. To oznacza  wystąpienie szkodliwych skutków dodatkowo u 10% populacji w wyniku reakcji na dawkę d. Ponieważ tylko  20% populacji  powinno uniknąć niekorzystnych skutków, to te 10% reprezentuje 50% populacji, która nie odniosłaby szkodliwych skutków w wyniku tego narażenie.

Extrapolation, low dose: Ekstrapolacja, w obszarze niskiej dawki: Oszacowanie odpowiedzi w punkcie poniżej zakresu eksperymentalnych danych,  ogólnie przez użycie matematycznego modelu.

F

Forced Expiratory Volume (FEV₁): Wymuszona objętość wydechowa (FEV₁): Objętość powietrza w pierwszej sekundzie  po maksymalnym wdechu.

Forced Vital Capacity (FVC): Wymuszona witalna przepustowość: Maksymalna objętość powietrza przy maksymalny wydechu, który powinien nastąpić tak szybko jak to tylko możliwe po maksymalnym wdechu.   

Frank Effect Level (FEL): Ppoziom skutków: Poziom narażenia lub dawki, który powoduje nieodwracalne, szkodliwe skutki  przy statystycznie lub biologicznie istotnym  wzroście  częstotliwości lub intensywności skutków, pomiędzy narażonymi a nienarażonymi. 

Functional Residual Capacity (FRC): Funkcjonalna residualna pojemność: Objętość płuc w końcowej fazie  wdechu (TLC - IC).

G

Gamma (Multi-hit) Model: Model Gamma (wielu trafień): Uogólnienie modelu jednego trafienia dla ekstrapolacji w obszarze małych dawek. Prawdopodobieństwo P(d) , że nastąpi odpowiedź organizmu  - w okresie życia, przy ciągłym narażeniu na dawkę d jest wyrażone przez:

gdzie: 

G(k) = funkcja gamma,

k - liczba trafień oszacowana przy pomocy  modelu,

l = współczynnik dopasowania.

Guidelines (human health risk assessment): Wytyczne (oszacowanie ryzyka zdrowia człowieka): Oficjalna dokumentacja, która podlegała niezależnej ocenie ekspertów,  przedstawiająca  aktualną metodologię U.S. EPA w oszacowaniu ryzyka szkód wywołanych  czynnikami zanieczyszczającymi środowisko. 

Przykłady:
Proponowane dane dla ryzyka nowotworowego: EPA/600/P-92/003C, April 1996.

Wytyczne EPA wspomagające oceny potencjalnych narażeń na substancje chemiczne:


Wytyczne EPA wspomagające analizy toksyczności rozwojowej 51 FR


Mieszaniny chemiczne:  wytyczne EPA wspierające analizy informacji dotyczących skutków zdrowotnych w wyniku narażenia na mieszaniny substancji chemicznych. 51 FR 34014-34025.


Wytyczne EPA wspomagające analizy mutagenności 51 FR 34006-34016.    

H

Hazard: Zagrożenie: Potencjalne źródło szkód.

Hazard Assessment: Oszacowanie zagrożenia: Proces określenia, czy narażenie na dany środek/substancję może powodować wzrost szczególnych   niekorzystnych skutków zdrowotnych (np.: nowotwory, wady wrodzone) oraz, czy  niekorzystne skutki zdrowotne mogą wystąpić u ludzi.

Human Equivalent Concentration (HEC) or Dose (HED): Stężenie lub dawka równoważna u ludzi : Stężenie u ludzi (w przypadku narażenia przez inhalację) lub dawka (w przypadku innych dróg narażenia) substancji chemicznej,  która może  przypuszczalnie wywoływać tą samą wielkość skutków toksycznych jak stężenie lub dawka u poszczególnych gatunków zwierząt eksperymentalnych. Ten wykaz  może obejmować toksykinetyczne informacje na temat określonych substancji (jeżeli  takie informacje są dostępne), lub używa domyślnej procedury takiej jak  przypuszczenie,  że doustne dzienne dawki  pobierane przez organizm przez cały okres życia są proporcjonalne do wagi ciała,  podniesione do 0.75.

I

Incidence: Zachorowalność: Liczba nowych przypadków chorobowych, które rozwijają się w zasięgu określonych  grup populacji przez określony okres czasu.     

Incidence Rate: Wskaźnik zachorowalności: Stosunek  nowych przypadków chorób w zasięgu określonej populacji do ogólnej populacji przy danym ryzyku, w określonym czasie.

Individual Risk: Ryzyko indywidualne: Prawdopodobieństwo tego, że jednostka doświadczy szkodliwych skutków. 

Initiation: Inicjacja: Pierwsze stadium kancerogenezy. 

Interspecies Dose Conversion: Międzygatunkowa konwersja dawki: Proces ekstrapolacji od dawek pobranych przez zwierzęta do równoważnych dawek pobranych przez  ludzi.  

L

Latency Period: Okres latencji/utajenia: Czas pomiędzy pierwszym narażeniem na określoną substancję, a wystąpieniem lub wykryciem niekorzystnych skutków  wśród badanych.

Limited Evidence: Ograniczony dowód rakotwórczy: Termin używany w oszacowaniu danych badawczych, używanych do klasyfikacji substancji rakotwórczych przez  U.S. EPA 1986 - Wytyczne dla oszacowania ryzyka w zakresie rakotwórczości. Ta klasyfikacja wykazuje, która przyczynowa interpretacja  jest wiarygodna z tym, że alternatywne wyjaśnienia takie jak zmiany, odchylenia i czynniki zakłócające nie mogą być zupełnie wykluczone.

Linear dose response: Liniowa odpowiedź na dawkę: Wzorzec częstotliwościowy  lub intensywnościowy biologicznej odpowiedzi, który zmienia się proporcjonalnie wraz z wielkością dawki substancji chemicznej.

Linearized Multistage Procedure: Zlinearyzowana procedura wielostopniowa:  Modyfikacja wielostadyjnego modelu, używanego dla oszacowania ryzyka zachorowania na nowotwór , który stosuje liniowe górne ograniczenie ryzyka dodatkowego dla narażeń, poniżej zakresu badań doświadczalnych.

Logistic Model: Logistyczny model : Model dawka-odpowiedź używany do ekstrapolacji w obszarze małych dawek ma postać:

gdzie:

P(d) = prawdopodobieństwo wystąpienia nowotworu w okresie  życia, jako następstwo stałego narażenia na dawkę d; 

a,b - dopasowane parametry;

g -  współczynnik zachorowalności.

Lower limit on Effective Dose ₁₀ (LED₁₀): Dolna granica skutecznej dawki (LED₁₀): 95% dolna granica ufności  dawki substancji chemicznej, potrzebna do wywołania szkodliwych skutków w 10%  narażonych  na chemikalia.

Lowest-Observed-Adverse-Effect Level (LOAEL): Najniższy obserwowany poziom działania szkodliwego: Najniższy poziom narażenia, przy którym występują statystycznie lub biologicznie znaczące wzrosty  częstotliwości lub intensywności szkodliwych skutków pomiędzy narażonymi populacjami a ich odpowiednimi grupami kontrolnymi. Także odnoszony do  najniższego poziomu działania (LEL).

Lowest-Observed Effect Level (LOEL or LEL): Najniższy obserwowany poziom działania: W badaniach, najniższa dawka lub najniższy poziom narażenia ,przy którym  statystycznie lub biologicznie znaczące skutki obserwowane wśród  narażonych populacji porównywane są ze skutkami w  odpowiednich  nienarażonych grupach kontrolnych.

M

Malignant Tumor: Nowotwór złośliwy: Nienormalny rozwój tkanki, która może naruszyć przylegające  lub odległe tkanki.

Margin of Exposure (MOE): Margines narażenia(MOE): LED₁₀ lub wartość innego parametru w punkcie wyjściowym podzielona przez aktualne lub przewidywane narażenie środowiskowe.

Mass Median Aerodynamic Diameter (MMAD): Masowa mediana aerodynamicznej średnicy (MMAD) : Mediana  rozkładu masy cząsteczek znajdujących się w powietrzu ze względu na średnicę aerodynamiczną. Parametry (MMAD)s są  zwykle podawane łącznie ze standardowym odchyleniem geometrycznym (g lub sigma g), które charakteryzuje zmienność rozkładu wielkości masy.    

Maximum Likelihood (ML) method, Maximum Likelihood Estimate (MLE): Metoda maksymalnego prawdopodobieństwa, Oszacowanie maksymalnego prawdopodobieństwa: Statystyczna metoda do szacowania parametrów modeli . Ogólnie dostarcza  średniej lub oszacowanej głównej  tendencji w przeciwieństwie do oszacowywania  ufności. 

Metastasis: Przerzut: Rozsiewanie/szerzenie  lub wtórny rozwój nowotworu złośliwego w odległym miejscu od nowotworu  pierwotnego.

Model: Model: Matematyczna funkcja z parametrami, które mogą być dobierane tak, że funkcja dokładnie opisuje zbiór danych empirycznych. Model oparty na rozpatrywaniu poszczególnych zjawisk i procesów, który zwykle odzwierciedla zaobserwowane lub zakładane mechanizmy biologiczne lub fizyczne, a parametry modelowe mają interpretację w świecie rzeczywistym. W odróżnieniu statystyczne lub empiryczne modele wybrane dla  szczególnych numerycznych właściwości są dopasowywane do danych; parametry modelowe mogą mieć lub nie odniesienia do świata rzeczywistego.   Kiedy jakość danych jest równoważna, ekstrapolacja z mechanistycznych modeli (np. modele dawka-reakcja oparte na biologicznych danych) często  dostarcza wyższego poziomu ufności ,niż ekstrapolacja z zastosowaniem modeli empirycznych (np. modele logistyczne). 

Modifying Factor (MF): Współczynnik modyfikujący (MF): Współczynnik używany do wyprowadzenia referencyjnej dawki lub referencyjnego stężenia. Wielkość współczynnika odzwierciedla  niepewności  danych i badań,  nie uwzględnionych w sposób jawny przez standardowe współczynniki niepewności (np: kompletność ogólnej bazy danych). Współczynnik modyfikujący jest  większy niż zero i mniejszy niż /lub równy 10, a wartość domyślna dla współczynnika wynosi 1. 

Monte Carlo Technique: Metoda Monte Carlo: Powtarzające się losowe próbkowania, w oparciu o funkcję rozkładu wartości dla każdego parametru, (np: średnie narażenie dzienne w okresie życia) dla otrzymania rozkładu oszacowań narażenia populacji.

Multistage Model: Model wielu stadiów: Matematyczna funkcja używana do ekstrapolawania prawdopodobieństwa wystąpienia nowotworu. Wartości pozyskiwane są   z doświadczeń na zwierzętach. Funkcja ma postać:

gdzie:

P(d) - prawdopodobieństwo wystąpienia nowotworu w wyniku ciągłego narażenia (okres życia) na dawkę d:

q_i = dopasowane współczynniki dawek modelu; i=0, 1, . . ., k; 

k= liczba stadiów wybranych dla najlepszego dopasowanie modelu do danych, nie większa niż ilość dostępnych prób dawek minus 1,  

MultistageWeibull Model: Model wielu stadiów Weibull'a : Model dawka-odpowiedź dla ekstrapolacji w obszarze małych dawek, który  zawiera człon opisujący zmniejszenie czasu przeżycia w związku z powstaniem guza nowotworowego. 

gdzie: P(d,t) - prawdopodobieństwo powstania guza  nowotworowego w okresie życia, w związku ze stałym narażeniem na dawkę d aż do wieku t (kiedy nowotwór powoduje śmierć);

            q_i = parametry dopasowania  dawki, i=0, 1, . . ., k;
            k = nie większe niż liczba grup dawki minus 1;
            t₀ = okres czasu od momentu gdy guz staje się zauważalny do momentu gdy                         powoduje śmierć (t₀³ 1); 
            z = parametr dopasowannia czasu zwany również parametrem Weibull'a .

Mutagen: Mutagen: Substancja, która może wywoływać zmiany w strukturze DNA.

N

Neoplasm: Nowotwór: Nienormalny/niekontrolowany  rozwój tkanki, która może być  nowotworem łagodnych lub złośliwym. 

No-Observed-Adverse-Effect Level (NOAEL): Poziom bez obserwowanego działania szkodliwego (NOAEL) Najwyższy poziom narażenia, przy którym nie występują statystycznie lub biologicznie znaczące wzrosty częstotliwości lub intensywności szkodliwych  skutków pomiędzy narażoną populacją a wydzieloną jej grupą kontrolną; niektóre skutki mogą być wywoływane na tym poziomie, ale nie są one  uważane za szkodliwe, ani też nie są prekursorami dla szkodliwych skutków.

No-Observed-Effect Level (NOEL): Poziom bez obserwowanego działania (NOEL): Poziom narażenia, przy którym nie występują statystycznie lub biologicznie znaczące wzrosty częstotliwości i intensywności jakichkolwiek skutków, pomiędzy narażoną populacją a jej wydzieloną grupa kontrolną.

Non-linear dose response: Nie-liniowa odpowiedź na dawkę: Model częstości lub intensywności biologicznej odpowiedzi, która nie zmienia się proporcjonalnie wraz z wielkością dawki  danej substancji chemicznej. Gdy   sposób działania wskazuje, że  odpowiedzi nie mogą być opisane modelem liniowym poniżej zakresu danych  doświadczalnych dotyczących dawek, wtedy zastosowanie modelu  nie-liniowego  może mieć uzasadnione.

O

Odds Ratio (OR): Iloraz szans (OR): Względna miara różnicy w narażeniu pomiędzy podmiotami  z przypadkami chorobowymi a podmiotami bez przypadków chorobowych, w badaniach kliniczno-kontrolnych. Wskaźnik  różnic jest interpretowany podobnie do względnego ryzyka.

Oncogenic: Onkogeniczny : Wynikający z genu, który może wywoływać transformacje nowotworowe w komórce,w której występuje lub do której  został wprowadzony.

One hit Model: Model jednego trafienia: Model dawka-odpowiedź oparty  na mechanistycznym założeniu, że występuje reakcja zaraz po tym, gdy miejsce docelowe zostało trafione pojedynczą,  biologicznie skuteczną jednostkową  dawką, w danym okresie czasu. Postać modelu , to specjalny przypadek modeli: gamma, wielu stadiów i Weibull'a: 

gdzie: 

P(d) - prawdopodobieństwo wystąpienia nowotworu spowodowane ciągłym narażeniem na  dawkę wielkości d (w czasie całego okresu życia),

l - wspóczynniki dopasowania dawki.

Organoleptic: Organoleptyczny: Działający na lub związany z narządem zmysłu np. taki jak smak, powonienie lub wzrok.

P

Physiologically Based Pharmacokinetic (PBPK) Model: Model farmakokinetyczny uwarunkowany  fizjologicznie: Fizjologicznie uwarunkowany model, używany do scharakteryzowania farmakokinetycznego działania substancji chemicznej. Dostępne dane, dotyczące wielkości przepływu krwi, procesów metabolicznych i innych procesów, którym podlegają substancje chemiczne wewnątrz każdego przedziału, są używane do opisu  bilansu mas dla modelu PBPK.

Point of Departure: Punkt odejścia (naruszenia zależności funkcyjnej): Punkt zależności dawka-reakcja wyznaczający początek ekstrapolacji do obszaru  niskich dawek. Ten punkt jest najczęściej  górnym ograniczeniem obszaru  zaobserwowanych  zachorowalności  lub obszaru oszacowań zachorowalności w oparciu o model dawka-reakcja

ppb: ppb: Jednostka miary wyrażona jako części na miliard. Równoważna z 1 x 10^-9.

ppm: ppm: Jednostka miary wyrażona jako części na milion. Równoważna z 1 x 10^-6.

Prevalence: Chorobowość, prewalencja: Proporcja przypadków chorobowych, które  występują w zasięgu populacji w określonym punkcie czasu,  relatywnie do liczby jednostek wewnątrz populacji w  tym samym punkcie czasu.

Probit Model: Model probitowy: Model dawka-reakcja wyrażony jest następująco:

gdzie: P(d) - prawdopodobieństwo tego, które wybrane losowo jednostki zareagują na dawkę d, zakładając normalny rozkład tolerancji. 

a.b - dopasowane parametry;

g - wielkość odpowiedzi środowiskowej.

Promoter: Promotor: Środek, który nie jest rakotwórczy sam w sobie, ale kiedy podawany po środku inicjującym  kancerogenezę, pobudza  ekspansję klonalną  zainicjowanej  komórki ,aż do powstania raka.  

Proportionate Mortality Ratio (PMR): Proporcjonalny wskaźnik umieralności:  Proporcja  przypadków śmiertelnych spowodowanych chorobami wśród  badanych  w narażonej populacji podzielona przez proporcję przypadków śmiertelnych  wśród badanych w populacji nienarażonej lub  referencyjnej. Jest to  częstotliwość zamieniona na procent przez  pomnożenie przez wskaźnik 100.

Prospective Study: Badania perspektywiczne:  Patrz badania kohortowe.

R

Reference Concentration (RfC): Stężenie referencyjne (RfC): Oszacowanie (z niepewnością sięgającą nawet  rzędu wielkości) ciągłego narażenia poprzez inhalację , wśród populacji ludzi (włączając wrażliwe podgrupy), bez prawdopodobieństwa znacznego ryzyka wystąpienia   szkodliwych skutków podczas całego okresu życia. Wartość ta może to być wyprowadzona  z  NOAEL, LOAEL lub stężenia wyznaczającego, ze wskaźnikami niepewności głównie stosowanymi do odzwierciedlania ograniczeń stosowanych danych. Głównie używane w EPA's  w oszacowywaniu zdrowia bez przypadków wystąpienia nowotworu. 

Reference Dose (RfD): Dawka referencyjna (RfD): Oszacowanie (z  niepewnością sięgającą nawet  rzędu wielkości)   narażenia na  dzienną, doustną dawkę, wśród populacji ludzi (włączając wrażliwe podgrupy), bez prawdopodobieństwa znacznego ryzyka wystąpienia   szkodliwych skutków podczas całego okresu życia. Wartość ta może być wyprowadzona z  NOAEL, LOAEL  lub z dawki wyznaczającej, ze współczynnikami niepewności głównie stosowanymi do odzwierciedlania ograniczeń związanych z niepewnością stosowanych danych. Głównie używana w EPA's  do oceny nienowotworowych zagrożeń zdrowia. 

Regional Deposited Dose (RDD): Obszarowa  dawka osadowa (RDD): Osadowa dawka cząstek, obliczana dla "obszaru" dróg oddechowych  dla narażonych jednostek (r) odniesiona do zaobserwowanej toksyczności. W przypadku skutków dla dróg oddechowych wywołanych cząsteczkami dawka osadowa jest dostosowywana do pojemności wentylacyjnej i pola powierzchni dotkniętego skutkami "obszaru" dróg oddechowych (mg/min-sq. cm). Dla uwzględnienia dodatkowych skutków wywołanych cząsteczkami, dawka osadowa w całkowitym układzie oddechowym jest dopasowywana do pojemności wentylacyjnej i wagi ciała (mg/min-kg).

Regional Deposited Dose Ratio (RDDR): Wskaźnik obszarowej  dawki osadowej:  Wskaźnik obszarowej dawki osadowej obliczanej  dla danego narażenia poszczególnych gatunków zwierząt objętych badaniami do obszarowej dawki osadowej takiego samego narażenia ludzi.  Wskaźnik ten jest używany dla uwzględniania różnic w skutkach narażenia między gatunkami, w celu uzyskania równoważnego  stężenia dla ludzi.

Regional Gas Dose:Obszarowa dawka gazowa: Dawka gazowa obliczana dla danego obszaru,  związanego z zaobserwowanymi skutkami respiracyjnymi.  Dawka gazowa jest dostosowywana dla uwzględnienia objętości wentylacyjnych i  powierzchni narażonych obszarów respiracyjnych (mg/min-sq.cm).

Regional Gas Dose Ratio (RGDR): Wskaźnik obszarowej dawki gazowej: Iloraz  obszarowej dawki gazowej obliczany dla danego narażenia poszczególnych gatunków zwierząt, objętych badaniami do obszarowej dawki gazowej, w przypadku  tego samego narażenia dla ludzi. Ten iloraz uwzględniający dezymetryczne różnice międzygatunkowe jest używany do wyprowadzenia równoważnego stężenia gazów wywołujących skutki respiracyjne dla ludzi.

Relative Risk (or Risk Ratio (RR)): Ryzyko względne (lub wskaźnik ryzyka): Względna miara różnicy w ryzyku, pomiędzy narażonymi i nienarażonymi populacjami w badaniach kohortowych.  Względne ryzyko jest zdefiniowane jako stopień przypadków chorobowych wśród narażonych podzielony przez stopień przypadków chorobowych wśród nienarażonych. Ryzyko względne =  2 oznacza, że narażone grupy mają dwa razy większe ryzyko zachorowań niż grupy nienarażone.

Reserve Volume: Pojemność  rezerwowa:  Objętość  powietrza pozostającego  w płucach po maksymalnym wydechu.

Residual Volume (RV): Objętość rezydualna: Objętość płuc po maksymalnym wydechu (TLC - VC). 

Risk (in the context of human health): Ryzyko ( w kontekście zdrowia ludzkiego): Prawdopodobieństwo uszkodzenia ciała,  choroby lub śmierci, jako skutków narażenia na środek chemiczny lub mieszaninę różnych  substancji chemicznych. W określeniach  ilościowych, ryzyko jest wyrażone w wartościach  od 0 (reprezentujące  pewność, że  uszkodzenie nie nastąpi) do jednego (reprezentujące pewność, że uszkodzenie nastąpi). Istnieją następujące przykłady w jaki sposób ryzyko jest wyrażone w bazie IRIS: E-4 lub 10^-4 = ryzyko 1/10,000; E-5 lub 10^-5 = 1/100,000; E-6 lub 10^-6 = 1/1,000,000. Podobnie, 1.3 E-3 lub 1.3 x 10^-3 = ryzyko 1.3/1,000=1/770; 8 E-3 lub 8 x 10^-3 = ryzyko 1/125 i 1.2 E-5 lub 1.2 x 10^-5 = ryzyko 1/83,000.

Risk Assessment (in the context of human health): Oszacowanie ryzyka (w kontekście zdrowia ludzkiego): Wyznaczenie/określenie potencjalnych niekorzystnych skutków narażenia na substancje chemiczne , łącznie z ilościowym jak i jakościowym oszacowaniem ryzyka. Proces oszacowania ryzyka  wymaga realizacji czterech  głównych kroków: identyfikacja zagrożenia, oszacowanie dawka-odpowiedź, oszacowanie narażenia oraz charakterystyka ryzyka.

Risk Management (in the context of human health): Zarządzanie ryzykiem (w kontekście zdrowia ludzkiego): Proces wspomagania decyzji, który bierze pod uwagę polityczne, socjalne,  ekonomiczne oraz inżynieryjne implikacje podejmowania decyzji i wykorzystuje informacje o ryzyku ,  w celu opracowania, analizy  porównania i wyboru opcji zarządzania chronicznymi zagrożeniami  dla zdrowia.

S

Short-Term Exposure: Krótkoczasowe narażenie: Wielokrotne lub ciągłe narażenie na środki chemiczne w krótkim okresie czasu, zwykle 1 tydzień.

Sigma g (s g): Współczynnik sigma (s g): Geometryczne, odchylenie standardowe . 

Slope Factor: Współczynnik nachylenia: Ograniczenie górne, w przybliżeniu 95%  granica  przedziału ufności na wzrastające ryzyko raka ,spowodowane narażeniem na środek chemiczny w ciągu całego okresu życia. To oszacowanie  wyrażone zwykle  w jednostkach  proporcji dotkniętej skutkami populacji na mg/kg/dzień, jest głównie zarezerwowane do stosowania w obszarze mała-dawka   zależności dawka-odpowiedź , to jest dla narażeń odpowiadających wielkości ryzyka mniejszej niż 1na 100.

Standardized Mortality Ratio (SMR): Stamdaryzowany  wskaźnik umieralnosci: Jest to  względna miara różnicy w ryzyku pomiędzy narażonymi i nienarażonymi populacjami w badaniach grup kohortowych.  Wskaźnik ten jest podobny do względnego ryzyka zarówno w definicji jak i interpretacji. Ta miara jest zwykle  ustalona  w celu kontrolowania jakichkolwiek   różnic w wieku, płci a/lub rasy pomiędzy narażonymi i wzorcowymi populacjami.  Miara ta jest często zamieniana  na wielkość procentową - poprzez pomnożenie wskaźnika przez 100.

Statistical Significance: Statystyczne znaczenie: Prawdopodobieństwo tego, że  wystąpienie  skutku jest przypadkowe.  Umownie, różnica pomiędzy dwoma narażonymi grupami jest rozważana  jako statystycznie istotna,  jeżeli przypadkowe zdarzenia mogłyby ją wyjaśnić jedynie w 5% lub mniej czasu .  Rozważane  odnośnie modelu badania mogą mieć wpływ na wybór różnych statystycznie znaczących poziomów.

Subchronic Exposure: Podprzewlekłe narażenie: Narażenie na substancję sięgające w przybliżeniu 10% czasu życia określonego organizmu.

Subchronic Study: Badania toksycznści podprzewlekłej: Badania toksyczności, których celem jest pomiar skutków podprzewlekłego narażenia na chemikalia. 

Sufficient Evidence: Wystarczający dowód: Termin  stosowany przy ocenie danych badawczych używanych  do klasyfikacji substancji rakotwórczych w U.S. EPA1986 - wytyczne dla oszacowania ryzyka od substancji rakotwórczych. Ta klasyfikacja wykazuje, że istnieje przyczynowy związek pomiędzy środkiem lub środkami, a rodzajem raka u ludzi.   

Superfund: Superfund: Federalna władza, powołana w USA przez  Comprehensive Environmental Response, Compensation, and Liability Act (CERCLA) w 1980, w celu reagowania bezpośrednio na uwolnienia lub zagrożenia uwolnieniami niebezpiecznych substancji, które mogą narażać  zdrowie lub dobrobyt.

Supporting Studies: Badania uzupełniające:   Badania, zawartości dostępnej informacji ,użytecznej do  ustalania i  uzupełnienia wniosków.

Systemic Effects or Systemic Toxicity: Skutki systemowe lub  toksyczność systemowa: Toksyczne skutki jako wynik absorpcji i rozmieszczenia (rozkładu) substancji toksycznej w miejscach odległych od punktu wejścia, w którym efekty są wywoływane. Nie wszystkie chemikalia, które powodują  skutki ogólnoustrojowe wywołują  ten sam stopień  toksyczności we wszystkich narządach organizmu. 

T

Target Organ: Organ docelowy:  Biologiczny organ , najbardziej narażony na niekorzystne skutki w wyniku oddziaływania substancji chemicznej. 

Teratogenic: Teratogeniczny: Strukturalne defekty rozwojowe spowodowane narażeniem na środki chemiczne podczas formowania się organów.

Threshold: Wartość graniczna: Wielkość dawki lub narażenia, poniżej której  istnieje prawdopodobieństwo wystąpienia nieszkodliwych skutków. 

Tidal Volume (V_T): Objętość oddechowa (V_T): Objętość powietrza wdychanego/wydychanego podczas normalnego oddychania.

Total Lung Volume (TLV):Ogólna objętość płuc (TLV): Objętość płuc przy maksymalnym wdechu.

Toxicity:Toksyczność: Stopień, przy którym substancja chemiczna wywołuje uszkodzenia lub szkodliwe skutki  w biologicznym systemie organizmu  narażonego na działanie tej substancji przez określony okres czasu.

Toxicology: Toksykologia: Badanie szkodliwego oddziaływania pomiędzy chemikaliami a biologicznymi systemami.

Toxic Substance: Substancja toksyczna: Chemiczna substancja lub środek, który może spowodować szkodliwy skutek lub skutki w biologicznych systemach. 

Tumor: Nowotwór: Nienormalny, niekontrolowany rozwój komórek. Synonim: neoplasm.

Tumor Progression: Nowotwór postępujący: Według wielostopniowej teorii  Armitage-Doll'a, dotyczącej rozwoju raka, przejście  prostej komórki przez stadia, które prowadzą do raka.

Threshold Limit Value (TLV): Najwyższe dopuszczalne stężenie w środowisku pracy:  Zalecane wytyczne dla narażenia zawodowego na zanieczyszczenia znajdujące się w powietrzu, opublikowane  przez American Conference of Governmental Industrial Hygienists (ACGIH). Wartość ta przedstawia średnie stężenie w  mg/m³ , dla 8-godzinnego dnia pracy i 40-godzinnego tygodnia pracy, w czasie którego prawie wszyscy pracownicy mogą być wielokrotnie narażani, dzień po dniu  bez oznak szkodliwych skutków.

U

Uncertainty Factor (UF): Wskaźnik niepewności: Jeden z kilku, ogólnie 10 wskaźników, używanych do wyznaczenia  dawki referencyjnej i stężenia referencyjnego RfD i RfC , z danych eksperymentalnych. Wskaźniki niepewności  są wykorzystywane do obliczeń; (1) wahań w skuteczności wśród członków populacji ludzi, np: zmienność międzyludzka i międzygatunkowa; (2)  niepewność w ekstrapolowaniu  danych z badań przeprowadzanych z udziałem zwierząt do danych dotyczących ludzi, np.: międzygatunkowa zmienność; (3) niepewność w ekstrapolowaniu  danych otrzymanych w wyniku badań z narażenia krótszego niż cały okres życia do danych, dotyczących narażenia  przez cały okres życia n.p. ekstrapolacja z podprzewlekłego  do przewlekłego narażenia  (4) niepewność w ekstrapolowaniu z LOAEL zamiast  z NOAEL; niepewność związana  z ekstrapolacją  danych  z badań przeprowadzanych z udziałem zwierząt  w przypadku,  kiedy  baza danych jest niekompletna.

Unit Risk: Ryzyko jednostkowe:  Górne ograniczenie oszacowania przyrostu ryzyka (w okresie życia) wystąpienia nowotworu, w wyniku ciągłego narażenia na środek chemiczny przy stężeniu 1 µg/L w wodzie, lub 1 µg/m³ w powietrzu. Ryzyka jednostkowe powinno być  interpretowane następująco: jeżeli ryzyko jednostkowe = 1.5 x 10^-6 µg/L, 1.5 przyrost przypadków nowotworowych jest spodziewany u około 1 000 000 ludzi, jeżeli narażenie dzienne w ciągu całego okresu życia wynosiło 1 µg substancji chemicznej w 1 litrze wody pitnej.

Upper bound: Ograniczenie górne: Prawdopodobne/możliwe do przyjęcia  ograniczenie górne do wartości rzeczywistej liczby.  To nie jest zazwyczaj rzeczywista wartość statystycznego przedziału ufności.

V

Vital Capacity (VC): Pojemność witalna/życiowa: Maksymalna objętość powietrza, która może wydychana podczas jednego oddechu.

W

Weibull Model: Model Weibull'a: Model Dawka/odpowiedź przedstawia się następująco:

gdzie:
          P(d,t) - prawdopodobieństwo powstania guza  nowotworowego w okresie życia,  w związku ze stałym narażeniem na dawkę d aż do wieku t (kiedy nowotwór powoduje śmierć);
           q_i = parametry dopasowania  dawki,     
           alfa = parametr dopasowania czasu zwany również parametrem Weibull'a
           beta  = parametr dopasowania dawki;
           gamma = szybkość reakcji tła

Co nowego | Przeglądaj IRIS | IRIS strona główna | NCEA strona główna | ORD strona główna

EPA strona główna | Privacy and Security Notice | Kontakt